Opowieść o burzliwych dziejach pewnego placu
Zbigniew Januszaniec
Widok na rondo i na północną pierzeję placu
Plac 3 Marca jest jednym z najruchliwszych miejsc w Czaplinku. Zbiega się tu kilka ulic. Tędy przebiegają uczęszczane trasy: droga nr 163 ( będąca odcinkiem trasy Poznań - Kołobrzeg) oraz droga nr 20 (Szczecinek - Stargard). Istniejący układ komunikacyjny sprawia, że większość pojazdów przejeżdżających przez Czaplinek musi przejechać przez ten - usytuowany prawie w centrum miasta - plac. Tu strumienie pojazdów przemieszczających się trasami o przebiegu południkowym krzyżują się ze strumieniami pojazdów poruszających się trasą o przebiegu równoleżnikowym. Ponadto intensywny ruch tranzytowy splata się tu z ruchem lokalnym. W miarę przybywania pojazdów węzeł drogowy na Placu 3 Marca staje się coraz bardziej uciążliwy dla miasta, mimo że kilkakrotnie przeprowadzane były tu regulacje ciągów komunikacyjnych. Topografia terenu powoduje, że wytyczenie innego przebiegu tras tranzytowych przez teren miasta praktycznie jest zadaniem niewykonalnym. Powstałe w 2007 roku rondo usprawniło przejazd samochodów przez Plac 3 Marca ale w najmniejszym nawet stopniu nie zlikwidowało problemu przejazdu tysięcy pojazdów dziennie przez miasto. Coraz bardziej powszechny jest pogląd, że odciążenie Placu 3 Marca, a tym samym całego miasta od ruchu tranzytowego jest bezwzględną koniecznością, możliwą do zrealizowania tylko poprzez budowę obwodnicy omijającej Czaplinek.
Ogólny widok Placu 3 Marca
Plac 3 Marca z lotu ptaka. Stan z 2001roku
Pragnę zainteresować Czytelników tym placem jako ciekawym przykładem wielowiekowego procesu kształtowania się niektórych elementów struktury miejskiej. W tym celu cofnijmy się o kilka stuleci, aż do czasów sprzed lokacji Czaplinka.
Czaplinek jest jeszcze niewielką osadą rybacką lub targową. Istnieje już jednak stara ważna droga prowadząca z południa, pokonująca przesmyk między jeziorami Drawsko i Czaplino i biegnąca dalej w kierunku wybrzeża Bałtyku. Jest to dawny Szlak Solny łączący Wielkopolskę z Kołobrzegiem. Analizując topografię okolic Czaplinka można z dużym prawdopodobieństwem przyjąć, że szlak ten wiódł tutaj z południa trasą pokrywającą się w przybliżeniu z przebiegiem dzisiejszej ulicy Wałeckiej i tym samym przecinał rejon obecnego Placu 3 Marca. Również inne dawne drogi, które zmierzały z południa i z zachodu ku przesmykowi między jeziorami Drawsko i Czaplino spotykały się przed rejonem obecnego Placu 3 Marca by wspólnie pokonać przejście między jeziorami.
Mijały lata. Po wytyczeniu średniowiecznych granic miasta u zbiegu dzisiejszych ulic: Wałeckiej, Dąbrowskiego i Sikorskiego zlokalizowana została południowa brama miejska, zwana Bramą Wałecką. Wszystkie trasy wiodące z południa i z zachodu w kierunku przesmyku między jeziorami wprowadzały podróżnych do miasta przez tę bramę. W niewielkiej odległości na południe od tej bramy znajdowały się rozstajne drogi. Zbiegały się tu dwie drogi: z Wałcza i ze Złocieńca. Zbieg tych dróg - jak wykaże to dalszy opis - w sposób niezwykle trwały wpisał się w krajobraz naszego miasta.
W miarę rozwoju miasta zabudowa zaczęła coraz śmielej wykraczać poza uformowane w średniowieczu granice. W bezpośrednim sąsiedztwie starówki, wzdłuż dzisiejszej ul. Wałeckiej, Studziennej, Zbożowej i Złocienieckiej zaczęła powstawać zwarta zabudowa południowego przedmieścia Czaplinka. Z upływem czasu zabudowa wypełniła znaczny obszar zawarty między dzisiejszymi ulicami: Zbożową i Leśników, z wyraźną dominacją ulicy Wałeckiej jako głównego ciągu komunikacyjnego w tej części miasta. W dziewiętnastowiecznej zwartej zabudowie miejskiej wspomniane wcześniej rozstajne drogi przybrały postać charakterystycznego rozwidlenia ulic, z dość oryginalnym narożnym budynkiem. Dawny układ dróg został utrwalony w strukturze zabudowy miejskiej w postaci rozwidlenia ulic, które na długie lata stało się jednym z najbardziej charakterystycznych fragmentów krajobrazu tej części miasta.
W takiej postaci ten fragment miasta przetrwał aż do okresu powojennego.
Innym charakterystycznym fragmentem tej części miasta był - leżący między wspomnianym wyżej rozwidleniem ulic a miejscem, gdzie niegdyś znajdowała się brama miejska - rozszerzony odcinek ulicy Wałeckiej, potocznie określany niegdyś przez mieszkańców Czaplinka mianem "placyku pod lipą".
Widoczne na zdjęciu drzewo, to lipa, której ten fragment ul. Wałeckiej zawdzięczał popularną nazwę "placyku pod lipą".
Te dwa, nieistniejące już fragmenty miasta pozostawały w ścisłym związku z ulicą Wałecką i były jakby zalążkiem przyszłego Placu 3 Marca. Tworzyły one bowiem największą wolną od zabudowy powierzchnię na obszarze całego dzisiejszego Placu 3 Marca oraz pełniły funkcje typowe dla lokalnego węzła komunikacyjnego, chociaż wciąż jeszcze funkcję głównego czaplineckiego węzła drogowego pełnił rynek miejski. Pozostała część dzisiejszego placu pokryta była gęstą zabudową skupioną wzdłuż kilku wąskich uliczek. Zabudowę tę tworzyły zarówno budynki mieszkalne jak i zabudowania gospodarcze. Uformowany w XIX wieku kształt przestrzenny tej części miasta przetrwał bez zmian aż do pierwszych lat powojennych.
W tym miejscu należy podkreślić, że aż do XIX wieku w kształtującym się południowym przedmieściu Czaplinka powstawała zwarta zabudowa o charakterze przypominającym sąsiednią starówkę. Formujące się tu przedmieście pod względem strukturalnym było przedłużeniem najstarszej, śródmiejskiej części miasta. Funkcje pełnione przez główną ulicę starego miasta - dzisiejszą ulicę Sikorskiego - znalazły swą kontynuację w początkowym odcinku ulicy Wałeckiej. Znalazło to swój wyraz w zlokalizowaniu wzdłuż tego fragmentu ul. Wałeckiej szeregu budynków okazalszych w porównaniu z otaczającą zabudową a także niewielkiego ciągu handlowo-usługowego.
Początek ul Wałeckiej wg widokówki wysłanej w 1904 r
Widokówka kolorowana wysłana w 1904 r.
Wschodnia pierzeja placu dziś
Dawny wygląd tej części miasta możemy sobie wyobrazić na podstawie załączonej ilustracji przedstawiającej fragment planu Czaplinka z końca lat trzydziestych XX wieku. Widzimy na nim, że zwarta zabudowa znajduje się nie tylko wzdłuż ulicy Wałeckiej i Złocienieckiej lecz także po obu stronach ulicy Zbożowej, wzdłuż nieistniejącego już odcinka ulicy Dąbrowskiego łączącego niegdyś początek ulicy Wałeckiej z początkiem ulicy Zbożowej a także wzdłuż nieistniejącej już ( bezimiennej?) uliczki, która rozpoczynała niegdyś swój bieg naprzeciw posesji Wałecka 5 . Uliczka ta biegła przez centralną część dzisiejszego placu, następnie przecinała ul. Zbożową, a dalej zbiegając ze zbocza zataczała łuk w prawo docierając aż do ul. Górnej. Warto zwrócić uwagę, ze ulica Długa nie miała bezpośredniego połączenia z ulicą Wałecką. Cały ruch tranzytowy przecinał (podobnie jak w średniowieczu!) centrum miasta przez ulicę Sikorskiego i rynek, co w miarę przybywania samochodów stawało się niezwykle uciążliwe dla miasta. Stan taki trwał jeszcze w latach pięćdziesiątych ubiegłego stulecia. Swoistą pamiątką po tamtych czasach jest zachowana do dziś pozostałość po namalowanym na murze budynku przy ul. Sikorskiego 8 znaku kilometrowym (odpowiedniku słupka kilometrowego) z liczbą 37 oznaczająca odległość drogową do Wałcza.
Fragment planu Czaplinka z końca lat 30-tych przedstawiający ten rejon miasta, w którym w wyniku wyburzeń powstał Plac 3 Marca
Plac 3 Marca powstał w okresie powojennym jako rezultat wyburzenia starej zabudowy na znacznej powierzchni między ulicą Wałecką a Zbożową. W wyniku stopniowo przeprowadzanych prac rozbiórkowych zupełnie została pozbawiona zabudowy cała wschodnia strona ulicy Zbożowej oraz zachodnia strona początkowego odcinka ulicy Złocienieckiej aż do zbiegu z ulicą Zbożową. Znikła wspomniana wyżej uliczka o nieustalonej nazwie, łącząca niegdyś ulicę Wałecką z ulicą Zbożową. Efektem wyburzeń również była również likwidacja odcinka ulicy Dąbrowskiego łączącego niegdyś początek ulicy Wałeckiej z ulicą Długą. Reliktem zlikwidowanego odcinka ul. Dąbrowskiego jest dziś linia zabudowy północnej pierzei Placu 3 Marca pokrywająca się w przybliżeniu z dawną linią zabudowy północnej strony ulicy Dąbrowskiego. Przestał także istnieć charakterystyczny narożny budynek u zbiegu ulicy Wałeckiej i Złocienieckiej.
Rozwidlenie ul. Wałeckiej i Złocienieckiej z początku XX w.
Tak dziś wygląda dawne rozwidlenie ul. Wałeckiej i Złocienieckiej
Rozmiary prac rozbiórkowych w tym rejonie spowodowały , że właśnie tu - w rejonie obecnego placu 3 Marca - zaszły największe po 1945 roku zmiany dawnego rozplanowania przestrzennego w skali całego miasta. Dokonane przeobrażenia struktury miejskiej w znacznym stopniu zatarły ślady dawnego układu przestrzennego tej części miasta. Nienaruszony został tylko ciąg zwartej zabudowy ulicy Wałeckiej, stanowiącej dziś wschodnią pierzeję Placu 3 Marca. Linia tej zabudowy zamyka plac od strony wschodniej wytyczając jednocześnie w sposób wyrazisty przebieg najstarszej tutejszej trasy komunikacyjnej o przebiegu północ-południe.
Charakterystyczny element czaplineckiego krajobrazu: rozwidlenie ul. Wałeckiej i Złocienieckiej
Ostatnie godziny budynku stojącego w rozwidleniu ul. Wałeckiej i Złocienieckiej. Koniec lat 70-tych (?)
Spojrzenie na południowo-wszchodni narożnik placu
W wyniku wyburzeń powstała rozległa niezabudowana powierzchnia w kształcie nieregularnego czworoboku, którą zagospodarowano głównie na potrzeby wynikające z pełnienia funkcji węzła drogowego. W pierwszych latach po dokonaniu wyburzeń duże znaczenie dla miasta miało uzyskanie bezpośredniego połączenia ulicy Wałeckiej z ulicą Długą, które umożliwiło skierowanie na ulicę Długą ruchu tranzytowego odbywającego się wcześniej ulicą Sikorskiego i przez rynek staromiejski. Po wyburzeniach ruch tranzytowy odbywał się już ulicą Długą aż do czasu zakończenia prac przy nasypie przedłużającym ulicę Dąbrowskiego w kierunku szosy szczecineckiej i oddania w 1983 roku do użytku funkcjonującej do dziś trasy przelotowej wiodącej ulicami: Dąbrowskiego, 7 Kołobrzeskiego Pułku Piechoty, Szczecinecką i Polną. Nasyp z drogą zwaną nieraz w przeszłości przez mieszkańców Czaplinka "drogą Kasprowicza" (od nazwiska Piotra Kasprowicza, który już w latach sześćdziesiątych zainicjował jego usypywanie pod przyszłą drogę) odciążył od ruchu tranzytowego ulicę Długą i większą część ul. Drahimskiej.
Początek ul Wałeckiej wg widokówki wysłanej w 1901 roku
Tu zaczyna się ul. Wałecka.
Wyburzenia, które zadecydowały o kształtach placu sprawiły jednocześnie, że poza pierzeją wschodnią i częściowo północną, z pozostałych stron plac otacza zabudowa pozbawiona harmonii, chaotyczna i pełna luk. Plac wciąż czeka na kompleksowe rozwiązanie mające na celu uatrakcyjnienie otaczającej go architektury godne wizytówki naszego miasta. Wymaga tego zarówno usytuowanie placu w centrum miasta jak i rola, jaką plac ten pełni w strukturze miejskiej Czaplinka.
Pozostałości dawnej zabudowy ul. Zbożowej, tworzące dziś zachodnią pierzeję placu
Jest rzeczą charakterystyczną, że jeszcze do niedawna żadna z sąsiadujących z Placem 3 Marca posesji nie miała w swym adresie nazwy tego placu. Wszystkie te posesje przypisane były bowiem do sąsiednich ulic, przy których w przeszłości powstały. Ten stan rzeczy uległ zmianie dopiero po roku 2000, po wzniesieniu dwóch nowych budynków w północnej pierzei placu.
Nowe budynki w północnej pierzei placu
W zachodniej części placu, na miejscu wyburzonych budynków, między jezdniami ul. Złocienieckiej i ul. Zbożowej w latach 70-tych zlokalizowany został przystanek PKS. Ciekawa jest historia wielkiego polodowcowego głazu narzutowego odkrytego w roku 1978 podczas prac rozbiórkowych przeprowadzanych w rejonie obecnego pawilonu przystanku autobusowego. Został on umieszczony na skwerze sąsiadującym z przystankiem. W roku 1986 z inicjatywy Czaplineckiego Towarzystwa Kultury "Drawianie" umieszczono na nim pamiątkową tablicę z napisem "700 lat Czaplinka 1286-1986". Na tym samym skwerze w 2005 roku, tuż obok głazu z tablicą upamiętniającą 700-lecie miasta ustawiono głaz upamiętniający 60-lecie powrotu Czaplinka do Polski. W lipcu 2007 roku, przed rozpoczęciem prac przy budowie ronda oba te głazy przeniesione zostały w inne miejsca w mieście. Głaz upamiętniający 700-lecie miasta trafił na rynek staromiejski, natomiast głaz z napisem upamiętniającym 60-lecie ustawiono na skwerze przy cmentarzu komunalnym.
Znaczną część powierzchni placu zajmuje parking przystanku autobusowego.
Przystanek autobusowy
Wybudowanie ronda zmieniło wygląd placu. Modernizacja węzła drogowego wyraźnie wyeksponowała kluczową rolę tego placu w miejscowym układzie komunikacyjnym. I tu nasuwa się ciekawa refleksja. Jak wynika z przedstawionej wyżej historii Placu 3 Marca, dzisiejsza funkcja tego ważnego węzła drogowego uformowała się w wyniku długiego, trwającego kilka wieków procesu, którego początków należy szukać w odległych czasach, w których dopiero kształtowała się sieć dróg w naszym rejonie. Sieć dawnych dróg powstawała w ścisłym związku z topografią terenu. W przypadku naszego placu kluczowe znaczenie ma fakt, że w przeszłości przez wąski przesmyk między jeziorami Drawsko i Czaplino przeciskało się aż kilka szlaków drogowych. Nie przeszkadzało to średniowiecznemu Czaplinkowi. Wręcz przeciwnie - można przyjąć, że właśnie drogom (zwłaszcza Szlakowi Solnemu) miasto w istotnym stopniu zawdzięcza swoje powstanie i rozwój. Po kilku wiekach drogi przekształciły się jednak w pełne samochodów szosy. Wąski przesmyk między jeziorami stał się zbyt ciasny, by mogło w nim prawidłowo funkcjonować miasto i duży węzeł drogowy. Nie pomogły ani wyburzenia mające na celu ułatwienia komunikacyjne ani kolejne zmiany organizacji ruchu tranzytowego mające na celu oddalenie głównego nurtu pojazdów od ścisłego centrum miasta. Kolejnym etapem musi być budowa obwodnicy omijającej wypełniony miejską zabudową przesmyk.
Wygląd placu wg stanu z lutego 2007 roku
Wizualizacja projektowanego ronda z lutego 2007
(c) Zbigniew Januszaniec
 | 
