GŁAZ GRANICZNY
Zbigniew Januszaniec
W pobliżu skrzyżowania asfaltowej drogi Czaplinek - Stare Kaleńsko z gruntową drogą biegnącą z Pławna do Cichorzecza, na skraju lasu leży wielki polodowcowy granitowy głaz narzutowy o obwodzie 19 m i wysokości 3,5 m. Ten największy na obszarze Drawskiego Parku Krajobrazowego głaz wymieniany jest często wśród miejscowych ciekawostek turystycznych. Podlega on ochronie jako pomnik przyrody. Do głazu można dotrzeć z Czaplinka wędrując szlakiem rowerowym "Lobeliowe Jeziora" oznakowanym stylizowaną sylwetką roweru w kolorze czarnym. Na trasie tego szlaku, przy wspomnianym wyżej skrzyżowaniu bez trudu odnajdujemy trawiastą ścieżkę biegnącą skrajem lasu w kierunku głazu dzięki drogowskazowi z symbolem oznaczającym pomnik przyrody i z podaną odległością 70 m. Rozmiary głazu robią wrażenie. W przeszłości znaczna jego część ukryta była pod ziemią. W ostatnich latach odkopano podziemną część głazu, dzięki czemu widoczny jest on obecnie w całej okazałości. Ale także wcześniej, przed odsłonięciem całego głazu, jego górna część wystająca nad powierzchnię ziemi zwracała uwagę swymi wielkimi rozmiarami, dzięki którym - jak przekonamy się z dalszej treści artykułu - głaz ten w przeszłości przez kilka stuleci spełniał rolę ważnego punktu topograficznego.
Lokalizacja głazu. Uwagę zwracają leżące obok niego duże kamienne odłamki.
Widok ogólny głazu. Znaczną część jego powierzchni pokrywają mchy.
Na głazie znajdują się wyryte w XIX wieku napisy: "PLAGO 1858 ", "TEMPELB 1858" a także wyryty kilka lat temu napis "CZAPLINEK 2000". Słowo "Plago" jest dawną niemiecką nazwą wsi Pławno. Napis "Tempelb" jest albo zamierzonym skrótem wyrazu "Tempelburg" będącego niemiecką nazwą Czaplinka albo częścią tego wyrazu pozostałą po wykruszeniu się fragmentu powierzchni głazu z ostatnimi literami napisu. Nie wiadomo w jakich okolicznościach wyryto napisy. Można przypuszczać, że w przypadku XIX-wiecznych napisów z datą 1858 mogło chodzić o rozgraniczenie gruntów wsi Pławno i gruntów czaplineckich ale równie dobrze wyrycie tych napisów mogło być po prostu wynikiem czyjejś fantazji, podobnie jak miało to miejsce w przypadku najnowszego napisu, w którym utrwalono "okrągłą" datę roku 2000.
Górny fragment głazu z wyżłobieniem, które jest śladem po nieukończonej próbie rozłupania tego wielkiego kamienia.
XIX-wieczne napisy na górnej części głazu.
XIX-wieczne napisy na bocznej, południowej stronie głazu.
Napis z 2000 roku na bocznej, południowej stronie głazu.
Warto dokładnie przyjrzeć się omszałej powierzchni tego potężnego głazu. Oprócz nielicznych niewielkich pęknięć i wykruszeń naturalnych na głazie widoczne są bardzo wyraźne ślady wskazujące na to, że jego znaczna część została w przeszłości odłupana przy użyciu narzędzi. Jednoznacznie potwierdza to kształt głazu oraz leżące w jego sąsiedztwie wielkie kamienne bryły o ostrych krawędziach, będące zapewne odłupanymi kawałkami naszego głazu. Jedną z najbardziej rzucających się w oczy cech głazu jest przecinające jego powierzchnię długie, kilkucentymetrowej głębokości wyżłobienie świadczące o przerwanych pracach mających na celu rozłupanie głazu.
Fragment mapy ziem Starostwa Drahimskiego z 1711 roku
Wycinek powyższej mapy Starostwa Drahimskiego z zaznaczonym głazem granicznym o nazwie "Geklopfte Stein"
Głaz nie ma obecnie oficjalnej nazwy. Być może z tego właśnie powodu w ostatnich latach ktoś wpadł na niefortunny pomysł by określać ten głaz nazwą "Tempelburg". Od pewnego czasu nazwa ta podawana jest dość powszechnie w różnych przewodnikach i informatorach turystycznych oraz w innych opracowaniach regionalnych. Należy podkreślić, że nazwa "Tempelburg" w odniesieniu do tego głazu nie ma historycznego uzasadnienia. Nazwa ta jest wręcz myląca, gdyż może sugerować, że ma ona rodowód historyczny. Tymczasem ten głaz nigdy wcześniej się tak nie nazywał. Jednoznacznie wynika to z zachowanych materiałów historycznych. Lokalizacja i nazwa głazu naniesiona jest bowiem na XVIII-wiecznych mapach przedstawiających granice domeny drahimskiej utworzonej z ziem starostwa drahimskiego po oderwaniu tego starostwa od Polski na rzecz Brandenburgii. Na jednej z map z 1711 roku oznaczony jest on jako "Der Geklöbte Stein"( lub "Der Geklobte Stein"), co w swobodnym tłumaczeniu, opartym na analizie dawnego niemieckiego słownictwa oznacza "rozłupany kamień" (ponieważ "geklobte" = "gespaltene"). Na innej mapie, również z 1711 roku, mało czytelną nazwę tego głazu można rozszyfrować jako "geklopfte Stein", co tłumaczy się jako "stłuczony kamień". Jest to dodatkowa wskazówka, że dawna nazwa głazu związana była z jego wyglądem. Ciekawostką jest fakt, że głaz ten spełniał wówczas rolę kamienia granicznego. Leżał on dokładnie na linii granicznej dawnego starostwa drahimskiego.
 Fragment mapy "generalnej" (głównej) Starostwa Drahimskiego z 1711 roku
Wycinek powyższej mapy z zaznaczonym głazem granicznym o nazwie "Der Geklöbte Stein" (lub "Der Geklobte Stein")
Na mapach XIX-wiecznych oraz na XX-wiecznych mapach sprzed 1945 roku nie ma już naniesionej lokalizacji i nazwy głazu. Za to pobliski folwark (dzisiejsze Cichorzecze) oraz obszar, na którym leży głaz (teren położony między wschodnim brzegiem j. Kaleńsko a rejonem dzisiejszego Cichorzecza) oznaczony jest na tych mapach jako "Klöbenstein". Pokrewieństwo niemieckich nazw "Der Geklöbte Stein" oraz "Klöbenstein" wydaje się nie budzić żadnych wątpliwości. Wiele wskazuje na to, że na przestrzeni XVIII i XIX wieku nazwa głazu uległa charakterystycznemu dla języka niemieckiego przekształceniu i uformowała się ostatecznie w postaci "Klöbenstein" a następnie w takim właśnie brzmieniu przeniesiona została na obszar sąsiadujący ze wschodnim brzegiem j. Kaleńsko oraz na założony na tym obszarze folwark. Należy podkreślić, że na niemieckim obszarze językowym łatwo można odnaleźć inny przykład nazwy miejscowej o analogicznej etymologii, potwierdzający przedstawioną wyżej hipotezę. Logika podpowiada, że o XVIII-wiecznej niemieckiej nazwie tego częściowo rozłupanego głazu zadecydował jego ówczesny wygląd. Stąd tylko krok do wniosku, że rzucające się w oczy ślady prób rozłupania tego wielkiego kamienia, które możemy zaobserwować obecnie (lub przynajmniej niektóre z nich), mogły istnieć już na początku XVIII wieku.
Tu warto dodać jako ciekawostkę, że w 1668 roku stronę brandenburską po przejęciu starostwa drahimskiego spotkała spora niespodzianka. Okazało się, że granice starostwa, zwłaszcza granice z posiadłościami rodów Golców i Manteufflów (Popielewskich) nie były jednoznacznie uregulowane. Z tego powodu opracowano szereg map mających na celu ścisłe określenie granic przejętego starostwa. Na mapach tych nasz głaz umiejscowiony jest na linii granicznej dzielącej starostwo od ziem Nowej Marchii. Łatwo się domyślić, że charakterystyczny wielki głaz pełnił rolę ważnego punktu orientacyjnego, wykorzystanego przy ustalaniu przebiegu granic starostwa. Na uwagę zasługuje fakt, że przebiegający przez ten głaz odcinek dawnej linii granicznej starostwa utrwalony został co najmniej do 1945 roku jako fragment granicy powiatu szczecineckiego. Niestety, nie udało mi się wyszperać dawnej nazwy tego głazu w historycznych materiałach polskojęzycznych. Szkoda, bo gdyby udało się odnaleźć dawną polską nazwę, to warto byłoby do niej powrócić. Trzeba podkreślić, że świetle powyższych rozważań znacznie odpowiedniejszą niż używana niekiedy sztuczna nazwa "Tempelburg" byłaby nazwa nawiązująca do wyglądu tego częściowo rozłupanego głazu.
Inną mało znaną ciekawostką związaną z naszym wielkim głazem jest nazwa ul. Kamiennej. Jest to ulica wylotowa, której przedłużeniem jest droga prowadząca w kierunku obszaru, na którym znajdują się zabudowania dawnego folwarku Cichorzecze oraz opisywany głaz. Do 1945 roku ulica ta nosiła nazwę "Klöbensteiner Weg". Niemiecka nazwa tej ulicy nawiązywała do nazwy "Klöbenstein", którą określano zarówno obszar sąsiadujący z j. Kaleńsko jak i znajdujący się tam folwark a zapewne także interesujący nas głaz. Po II wojnie światowej osadnicy nadający nazwy czaplineckim ulicom bardzo często tłumaczyli po prostu na język polski dotychczasowe nazwy niemieckie. W przypadku przymiotnika "Klöbensteiner" trudno było poprawnie przetłumaczyć pierwszy człon tego wyrazu tj. "Klöben", natomiast oczywiste było znaczenie drugiego członu: "Stein" = "kamień", w wyniku czego nadano ulicy miano "Kamiennej". Mało kto zdaje dziś sobie sprawę z faktu, że dzisiejsza nazwa ul. Kamiennej ma związek z głazem wyznaczającym w przeszłości południowo-zachodni zasięg ziem starostwa drahimskiego.
Zbigniew Januszaniec
 | 
